Hvernig varð afmælisdagurinn hans Jóns að þjóðarhátíðardegi Íslendinga?

Við héldum þjóðhátíð 2. ágúst 1874. Tilefnið var 1000 ára afmæli byggðar á Íslandi. Danakonungur kom í heimsókn og færði Íslendingum nýja stjórnarskrá. Augnabliksins er enn minnst í miðborg Reykjavíkur með styttunni af Kristjáni níunda á lóð stjórnarráðsins þar sem hann stendur með plaggið merka, upprúllað í færandi hendi. Þennan dag var slæmt í sjóinn og Eyjamenn komust ekki upp á land. Þess í stað var haldin þjóðhátíð í Vestmannaeyjum eins og ennþá tíðkast. Íslendingabyggðir Vesturheims halda þessum sið einnig á lífi.

Sumir vildu gera hátíðarhöldin 2. ágúst að árlegum viðburði og ári síðar var aftur haldið upp á daginn í höfuðborginni. Verslunarfólk gerði daginn að frídegi sínum og við lok 19. aldar varð dagurinn smám saman að fyrsta eiginlega þjóðhátíðardegi Íslendinga. Dagurinn varð hins vegar aldrei að sameinandi tákni fyrir mál málanna á Íslandi á þessum tíma – sjálfstæði og stofnun lýðveldis.

Allir vinir í einn dag

Í upphafi nýrrar aldar voru hatrömm pólitísk átök á Íslandi. Ólíkar stjórnmálafylkingar tókust á um minningu Jóns Sigurðssonar og ýmis samtök skiptust á að halda minningarsamkomur honum til heiðurs í því skyni að tengja sig við ímynd hans. Engum auðnaðist þó að eigna sér Jón. Einhvern veginn var hans persóna hafin yfir málefni líðandi stundar.

17. júní 1911 voru hundrað ár liðin frá fæðingardegi Jóns. Dagurinn var bjartur og sólríkur. Í dagrenningu var afhjúpað nýtt málverk af Jóni sem nemendur Menntaskólans í Reykjavík höfðu safnað fyrir. Einn þeirra, Valtýr Stefánsson, átti síðar eftir að skrifa: “Ég hugsaði að þjóðin væri enn sofandi vegna þess að hún hefði ekki gert sér grein fyrir því hve bjartur, fagur dagur biði hennar, hve fögur veröld birtist henni, þegar hún risi úr rekkju kyrrstöðunnar.”

Haldið var upp á afmæli Jóns um allt land og í hátíðarhöldunum fundu Íslendingar dagsetningu sem sannarlega varð að sameiningartákni og fangaði þann anda framsækni og bjartsýni sem knúði áfram sjálfstæðisbaráttuna. Síðar um daginn var Háskóli Íslands stofnaður og í miðborginni fagnaði mikill mannfjöldi þeim merka áfanga.

Íþrótta- og ungmennafélög landsins voru bæði fjölmenn og virk á þessum tíma og þau tóku daginn upp á sína arma. Á næstu árum voru haldnar ýmsar uppákomur á 17. júní og dagurinn festi sig í sessi sem hátíðleg og óumdeild gleðistund.

Nú fór hins vegar að draga til tíðinda í sjálfstæðisbaráttunni og 17. júní eignaðist keppinaut.

Mannfjöldi á Austurvelli, 17. júní 1911. Eftir hörð pólitísk átök í upphafi nýrrar aldar slíðruðu stríðandi fylkingar sverðin á afmælishátíðinni og heiðruðu minningu Jóns í sameiningu. Myndin er í eigu Ljósmyndasafns Reykjavíkur.


Því hefur verið haldið fram að íslenskt fullveldi árið 1918, hafi verið mikilvægari áfangi í sjálfstæðisbaráttunni en lýðveldisstofnunin tæpum þrjátíu árum síðar. Þetta varð hins vegar ekki sérlega gott partý. Fyrsti dagur desembermánaðar er sjaldan heppilegur fyrir skrúðgöngur en veturinn 1918 var með eindæmum harður og er enn þekktur sem frostaveturinn mikli. Ný dagsetning hafði fengið ríka merkingu en hátíðarhöld voru takmörkuð.
17. júní hélt hins vegar áfram að eflast. Menntaskólinn á Akureyri var stofnaður árið 1930 og voru stúdentar brautskráðir þann dag. Á afmælisdag Jóns árið 1913 kom mannfjöldi saman við styttuna af honum, sem reist var við stjórnarráðið árið 1911 en síðar flutt á Austurvöll árið 1931. Ný aðalbygging Háskólans var vígð með viðhöfn 17. júní 1940 og kjöri Sveins Björnssonar sem ríkisstjóra var fagnað sama dag ári síðar.
Í Velvakanda Morgunblaðsins 16. júní 1943 var skrifað: “Á morgun er 17. júní – dagurinn, sem ætti að vera þjóðhátíðardagur Íslendinga. Í raun og veru eigum við Íslendingar ekki neinn þjóðhátíðardag, sem öll þjóðin heldur hátíðlegan. 2. ágúst var lengi haldinn hátíðlegur, en er sú venja alveg fallin niður. 1. desember er heldur ekki hægt að kalla almennan þjóðhátíðardag, þó stúdentar minnist dagsins, enda er hann á þeim tíma árs, þegar veðurfar er stirt, og óhentugt til allra hátíðahalda.”


Styttan af Jóni var upphaflega reist við stjórnarráðið haustið 1911. Árið 1931 var hún færð á Austurvöll þar sem hún stendur enn í dag.
Myndin er í eigu Ljósmyndasafns Reykjavíkur.

Sameiningartákn þjóðarinnar

Það var því ekki erfið ákvörðun að gera 17. júní að þjóðhátíðardegi. Dagurinn hafði áratugina á undan áunnið sér þann sess að vera hinn augljósi stofndagur lýðveldisins. Afmælisdagur og minning eins manns hafði smátt og smátt fengið nýja og víðari merkingu sem þjóðin gat sameinast um. Minningin um Jón forseta færði okkur því ekki bara þjóðhátíðardaginn heldur einnig vandasama starfslýsingu fyrir mesta embætti hins nýja lýðveldis.

Prúðbúinn mannfjöldi fylgist með því þegar blómsveigur er lagður að leiði Jóns á afmælisdag hans árið 1920.
Myndin er í eigu Ljósmyndasafns Reykjavíkur


Heimild og myndir af vefsíðu Landsbanka Íslands