Á ljósmyndinni hér ofar sem Steingrímur Kristinsson tók úr SR strompinum stóra, sjáum við athafnasvæðið við Bæjarskemmu eða Áhaldahús Siglufjarðar eins og þetta var oft kallað hér áður fyrr. Þetta var mjög svo karllægur vinnustaður á síðustu öld og hér unnu margir eftirminnanlegir karakterar, hver og einn af þeim var snillingur og sérfræðingur á sínu bæjarvinnusviði.
Hér tóku margir Siglfirskir strákar sín fyrstu sumarvinnuspor og undirritaður er einn af þeim, nær öll sumur frá 1974 til 80. Ég og margir aðrir vorum svo lánsamir að hafa fengið að vinna með mörgum skemmtilegum og klárum köllum og á þessum árum voru manni kennd almennileg vinnubrögð og svo fékk maður að taka ábyrgð og var mér t.d. á einhvern óskiljanlegan hátt treyst fyrir steypuvél, traktorum og gröfum 15 og 16 ára.
Yfir vetrarmánuðina voru kannski ekki margir í fastri vinnu þarna, en strax og skólum lauk fór allt af stað, því hér á norðurhjara veraldar verður allt að gerast yfir stutt sumar. Yngri skólakrakkar eru í bæjarvinnuflokkum við fegrunarvinnu út um allan bæ, en við sem erum unglingar, erum alvöru bæjarverkamenn.
Þetta voru góð og lærdómsrík ár og dásamlegt að eiga sér minningar um að hafa kynnst og unnið með alvöru Bæjarskemmukörlum og af þeim eru til margar skondnar og merkilegar sögur, sem lýsa vel tíðarandanum á síðustu öld.
Ekki er hægt að minnast á þá alla, en hér mun ykkur birtast ýmsar sögur sem undirritaður hefur bæði fengið að láni frá öðrum, sem og tekið saman úr sínum eigin minningum frá bæjarvinnu árunum góðu. Nokkrar sögur hefur undirritaður nefnt áður í ýmsum sögubrotum og myndum í Sigló minninga pistlum, en ætíð haft í huga að gaman væri að safna þessu saman í eina heild og þar af munu þessar sameinuðu bæjarskemmukarlasögur birtast ykkur hér í tveimur jöfnum hlutum.
Það skal skýrt tekið fram að við strákarnir sem unnum með þessum gullmolum, berum allir með tölu mikla virðingu fyrir minningunum um persónu og störf þessara manna og óhætt er að segja að það sem sumir myndu kannski kalla algjöra skítavinnu. Þá skulum við ekki gleyma að án þessara manna og þeirra sérfræðikunnáttu væri ekki hægt að lifa mannsæmandi lífi á Siglufirði.
Sumum þótti stundum sopinn góður og öðrum ekki og hér er ekki verið að dæma einn eða neinn, þessi sögu samantekt er bara ein af mörgum saklausum “Svona var á Sigló” sögum.
Nokkrir eru samt svo frægir og þeirra bæjarvinnu störf svo eftirminnileg að þeir eiga skilið eigin kafla í þessari frásögn, eins og t.d. Jón Á Hóli sem ég mörg sumur var að vinna með, sem aðstoðarmaður hans og Stebba Gústa, við að leysa klóakstíflur víða um bæinn.
Einnig minnist ég vinnu við að framleiða klóakrör í húsi sem mig minnir var kallað Pólstjarnan og stóð það hús norðan við Siglósíldar verksmiðjuna. Annars var mitt hlutverk oftast að brjóta upp stéttir og annað með loftpressu, en líka að grafa fram brunnlok og bilaðar skolplagnir og einnig að handlanga efni, þegar sem mest gekk á í steinsteypu götukafla Siglufjarðar.
Sjá meira hér:
Horfnar eru – Steinsteyptar götur!
Jón Sigurbjörnsson var klár karl, hann var með allt skolplagnakerfi bæjarins í hausnum og það brást ekki að þegar hann gerði kross með stígvélatánni í götuna og sagði svo: Strákar, grafiði hér… að þá komum við alltaf beint niður á falið rör eða brunnlok.
Fjöðrin / Snigillinn!
Áður en við förum í sögur af Jóni á Hóli og fleirum verðum við aðeins að minnast á mjög svo sérstaka sögufræga klóakstíflulosunar vél, sem oftast var kölluð fjöðrin eða snigillinn og er hér vitnað í sögu af Láka á Plankanum:
Þorlákur Guðmundsson, Láki vann lengi hjá bænum og hafði meðal margra annarra starfa umsjón með hreinsun skólplagana þegar til þurfti. Gísli Þorsteinsson var á þessum tíma bæjarverkstjóri.
Fyrir kom að einstaklingar eða fyrirtæki föluðust eftir að fá að láni búnað nokkurn til stíflulosunar úr skolplögnum. Búnaður þessi gekk undir nafninu Fjöðrin. Þetta var löng stálfjöður sem þrædd var niður í skolplagnir, þar ýtt eða krækt í viðkomandi hindrun. Ýtt áfram eða dregið til baka eftir þörfum. Ágætis verkfæri til síns brúks og þessi fjöður var oftast í vörslu Láka.
Vanalega var það Gísli sem hafði samband við Láka og sagði honum að hann mætti lána þessum eða hinum fjöðrina. Láki var vel sáttur við þetta fyrirkomulag. Eitt sinn er ekki náðist til Gísla, kom maður til Láka og falaðist eftir fjöðrinni.
Láki svaraði bláalvarlegur: … Það er í góðu lagi vinur minn, en hún verður að fara í gegnum Gísla fyrst, öðuvísi læt ég ekki fjöðrina af hendi“
Sagan um Jón á Hóli og Gest Fanndal
Hér koma tvær góðar sögur frá Heimildasíðu Steingríms Kristinsson, en þar er minnst á marga sögufræga Siglfirska karaktera.
“Jón Frímann Sigurbjörnsson (fæddur: 27-07-1914 Dáinn: 31-10-1987) Hann var fæddur og uppalin í Fljótum, en viðurnefnið Á Hóli kemur frá þeim tíma sem Siglufjarðarkaupstaður rak Hólskúabúið og var Jón vinnumaður þar. Jón var síðan bæjarstarfsmaður hjá Siglufjarðarbæ í fjörutíu ár.
“Eitt sumar vildi svo illa til að klóak stíflaðist undir verslun Gest og hringdi hann þá í áhaldahúsið og bað Gísla Þorsteins, bæjarverkstjóra ásjár. Gísli sendi Jón og Alla Valda á Beininu (sögufræg gömul traktorsgrafa sem bærinn átti) á staðinn, með kúkasnigilinn og gorminn góða ásamt fríðu föruneyti til að redda þessu, en það var sama hvernig þeir djöfluðust og létu með snigilinn.
Ekkert gekk „Gestur minn, þú verður bara að mölva upp gólfið gegnum húsið, búðirnar þrjár, og skipta um lagnir“ sagði Jón. Með það fóru þeir með græjurnar með sér.
Nú voru góð ráð dýr. Þrjár verslanir auk skrifstofu og lagers allt í fullum rekstri, skyldi nú lokað í daga eða vikur um hábjargræðistímann.
Gestur er ekki þekktur fyrir að gefast upp. Hann „skutlaðist“ (humm) á Land -Rovernum sem hann keypti af Guðmundi Góða, niður í áhaldahús í Brandarhúsinu gamla og var þá skotið á skyndifund uppi á kaffistofunni með Gísla og Jóni. “
„Þetta þýðir ekki neitt Gestur minn sagði Jón“ og Gísli bætti við: „að hann yrði að skrifa nótu á vinnuna ef hún yrði meiri.“
„Skítt með allar þínar nótur,“ sagði Gestur ákveðinn.
Gísli ,minn segir Gestur ákveðinn; „Nú sendir þú Jón og þína menn með græjurnar allar og þið gerið úrslita tilraun til að losa stífluna. Ég skal launa ykkur það, ef tekst.“
Jæja. Nonni, Alli með Beinið, Elli Gústa með vindilinn og allt settið suðureftir til Gests í hvelli sama morguninn. Og nú skal það ske.
Viti menn. Eftir enn einn djöfulganginn, rétt fyrir hádegismatinn brestur stíflan.
„Bíðiði aðeins strákar mínir,“ sagði Gestur og „stekkur“ síðan útí áfengis búðina til Gosa, kaupir þar stærstu og dýrustu koníaks „beljuna“ í vagni sem til var. Hún var eitt gallon, um fjórir lítrar í skrautlegum kassa. Hugðist Gestur nú rífa upp kassann framan við liðið, skrúfa tappann úr, og veita vinum sínum. Snöggur að hugsa kallar Jón svo um allt heyrist.
„ Nei nei nei Gestur minn, við í áhaldahúsinu fáum okkur aldrei í glas fyrir hádegi“.
Gestur líka snöggur: „Nnnnú, drekkiði þá þetta bara eftir matinn!“
Næsta sem fréttist af koníaksgalloninu var, að klukkan eitt þegar Gosi í vínbúðinni opnaði nývaknaður, frekar úldinn eftir hádegislúrinn, skeiðaði Jón inn hallandi ÁTVR gólfið og vildi skipta út koníaksflöskunni og spurði sprækur:
„ Hvað þarf ég að bæta miklu við, til að fá fimm brennivínsflöskur?“.
Önnur saga af Jóni Sigurbjörnssyni, og presti.
Eins og fram hefur komið, þá þekkti Jón skil á flestum ef ekki öllum skolplögnum bæjarins og vart kallað út lið nema hann væri þar með í hóp þegar einhver lögnin stíflaðist eða fór í sundur á þeim tíma sem hann vann hjá bænum.
Presturinn þurfti á aðstoð að halda vegna stíflaðs frárennslis frá prestsetrinu við Hvanneyri. Ekki var lengur hægt að skola niður frá salerni vegna stíflunnar. Að fyrirmælum Jóns, hófu starfsmenn áhaldahússins gröftinn í hallanum upp á hólinn við akbrautina suður af prestsetrinu.
Fljótlega komust starfsmennirnir niður á skolplögnina, nákvæmlega þar sem Jón hafði sagt lögnina vera.
Þá greip Jón járnkarl og teygði sig í átt að rörinu sem var steinsteypt 6″ rör. Hann stakk járnkarlinum með afli á rörið sem brast undan högginu. Jón vissi greinilega hvað mundi ske, því hann var viðbúinn gusunni sem gaus upp í loftið. Hann slapp þó ekki alveg við óþverrann sem upp úr ræsinu kom, eins og vænta mátti. Hann bölvaði hressilega og beið svo eftir að rennslið frá rörinu minnkaði.
Jón og félagar tóku sig til og létu fjöðrina ofan í gatið og losuðu um stífluna sem var neðar . Á meðan á þessu stóð tók Jón sig til og fór að týna upp ákveðna tegund hluta sem upp höfðu komið með gusunni og raðaði þeim snyrtilega á kantinn ofar við götuna. Hann tók síðan hrífu og sóp til að hreinsa svæðið af hinu venjulega góssi sem um skolplagnir renna og mokaði því síðan með skóflu smátt og smátt ofan í gatið sem hann hafði brotið á rörið.
Félagar Jóns glottu þegar þeir sáu hvað það var sem Jón hafði raðað við vegkantinn. En þeir urðu hálf vandræðalegir þegar þeir sáu prestinn koma upp brekkuna í átt til þeirra. Prestur sagði brosandi. “Þið hafið greinilega látið hendurnar standa fram úr ermunum drengir” og tók smá sveig fram hjá blautu svæðinu á leið sinni heim að prestsetrinu.
“Já” sagði Jón hátt og snjallt. “Það má nú einnig segja um þig ef marka má þetta” og benti Jón á 12 notaðar verjur sem hann hafði raðað við vegkantinn.
Ekki var að sögn, gott að átta sig hvor voru vandræðalegri presturinn sem flýtti sér framhjá, eða félagar Jóns sem hálft í hvoru ofbauð kímni félaga síns. En hlógu þó dátt þegar farið var af vettvangi eftir að hafa komið svæðinu í eðlilegt horf.
PS. Ég hefi heyrt tvær aðrar, líkar útgáfur af þessum atburði, en þessi þykir mér best. SK. (Sögur af fólki, Jón á Hóli)
Bæjarverkstjóranum var ekki vel við að fólk væri að launa Jón á Hóli og hans vinnuflokka með brennivíni fyrir að redda klóakstíflu vandamálum, því það gat kosta að þessi lykilstarfsmaður fengi sér skyndilega nokkurra daga frí, en hér kemur skondin saga frá Vilborgu og Steinari á hótel Höfn:
Fáðu þér nú sopa, góði minn!
Hér kemur endursögn mín af sögunni sem Elísabet Vilborg Jónsdóttir sendi mér:
.”..Sama dag og þetta gerðist, átti að halda árshátíð Gagnfræðaskólans og var mikið gert úr því. Ég var að ganga frá þrifum á klósettunum og líta eftir að allt væri í lagi þar. Heyri ég þá eitthvert einkennilegt rennslishljóð í veggnum við hliðina á mér, en starfsstúlka sem var að vinna á herbergjunum hafði komið niður og sagt að allt væri stíflað á efri hæðunum og ekkert færi niður úr klósettunum þar.
Nú voru góð ráð dýr!
Steinar kallaði í klóakmeistarana okkar, sem voru reyndar búnir að koma áður í sömu erindagjörðum, með bæði góðum og skrautlegum árangri. Þeir brugðust skjótt við og komu eins og skot, til að bjarga málunum. Þetta var búið að koma fyrir nokkrum sinnum og þar sem engar teikningar voru til af lögnum, höfðu miklar bollaleggingar átt sér stað í hvert skipti, en engar niðurstöður fundist og þess vegna alltaf sama ráðgátan, hvernig þessar lagnir gætu legið um húsið.
Nú gat ég, sagt Jóni á Hóli frá rennslishljóðinu, sem ég hafði heyrt og var það til þess að rifið var gólfteppið af milli-ganginum þar sem gengið var inn á klósettin og kom þá loksins brunnurinn í ljós í allri sinni dýrð. Yfirmaðurinn, íklæddist hönskum sem náðu upp að öxlum og fór að hreinsa úr rörunum sem lágu í brunninn. Þar komu hinn ýmsi fatnaður í ljós, handklæði og hverskyns hlutir sem gerðu það að verkum að skiljanlegt var að allt stíflaðist…”
(Innskot frá Pistlahöfundi: Ég minnist þess að hafa sjálfur verið með í för í nokkur stíflulosunar skipti á hótelinu og þetta var mjög svo dularfullt mál og gleðjandi að þessi brunnur fannst loksins.)
“…Ekki voru þessar hetjur lengi að losa um stífluna og gera leiðslur rennslishæfar á ný.
Húrra! Nú vissum við þetta.
Í framhaldi af þessu gerðist kannski það mest eftirminnilegra, þegar allt var afstaðið og menn og konur stóðu alsæl yfir þessum einstaka brunni, sem var nú loksins fundinn. Þá brá Steinar sér í Ríkið og keypti brennivínsflösku til að gefa hetjunum, sem bjöguðu málunum svo snarlega hjá okkur.
Steinar tekur tappann af flöskunni og réttir Jóni á Hóli flöskuna og hann fær sér góðan sopa, þurrkar síðan af flöskunni undir hendinni og réttir hinum flöskuna, og segir;
„ Fáðu þér nú sopa“; góði minn.”
Ekki leist aðstoðarmanninum vel á, því það var eitthvað brúnt á flöskustútinum og sagði; „Æi! Ég held ég hafi ekki list núna“.
Yfirmaður hans, var að vonum undrandi og varð að orði;
„Hvaða djöfulsins bölvaður gikkur getur þú verið!“; svarar Jón og fékk sér svo góðan sopa aftur.
Við sem horfðum og hlustuðum undrandi á samtalið og aðfarirnar, hrylltum okkur og snérum okkur undan.
Næsta verk var að bera út bala, fullan af allskyns gömlu drasli, sem komið hafði úr rörunum, þrífa og ganga frá öllu svo allt yrði nú hreint og fínt þegar Gagnfræðiskóla unglingarnir mættu á skemmtunina. “
Að erfa gömul vandamál…
Óhætt er að segja að Jón á Hóli hafi fengið að erfa allskyns gömul vandamál og að hans ábyrgðarsvið á klóak og dagvatns brunnakerfi Siglufjarðar, hafi oft verið ansi erfið vinna.
Því í hinni öru vaxtarverkja sögu síldarbæjarins Siglufjarðar, hvarf ýmislegt óskráð í jörðina. Eins og sjá má í þessari sögu:
Álalækurinn! Er dularfullur vandræðalækur
Í minningum mínum gat Jón á Hóli, bölvað þessum Álalæk í sand og ösku, enda var þetta ekki hans uppfinning og líka samtímis, fundist að stundum væri lögð of mikil vinna í handgrafa skurði til þess að tengja klóakleiðslur, frá sumum húsum á Eyrinni, frá gamla Álalæknum og yfir í nýja brunna.
Vandamálið var að enginn vissi í rauninni hvaða hús voru tengd við Álalækinn. Ekki einu sinni Jón sjálfur og er þá langt gengið, fátt sem hann ekki vissi. Það voru ekki til neinar teikningar og húseigendur höfðu eflaust í áratugi tengt sig þangað, sem styðst var að grafa niður klóakrör.
Það var einnig t.d. stórt vandamál á Hafnartúni 2-6 að dularfull gömul rör virtust leiða vatn af Laugarveginum og beint inn í garðana við húsin.
Sjá meira hér: “FURÐULEGAR GÖTUR 3. HLUTI”
Svona setur maður ekki í klósettið!
Jón á Hóli var kátur og skemmtilegur karl og gantaðist oft við okkur bæjarvinnustrákana og einu sinni voru nokkrir af þeim að hjálpa Jóni með slæma stíflu á Laugarveginum og loksins þegar þetta losnaði, þá fylltist brunnurinn af dömubindum og SMOKKUM. Þá segir sagan að Jón hafi sagt:
“Já, há, sjáið þið strákar…… það er mikið riðið á Laugarveginum núna.“
Jóni nafna mínum gat samt stundum ofboðið og orðið ansi reiður yfir því sem fólki gat dottið í hug að sturta niður í klósettið heima hjá sér, eins og þessi saga segir okkur:
Eitt sumar rétt fyrir hádegi var ég að aðstoða Jón og Stebba Gústa, varðandi klóakstíflu í ónefndri götu, þetta var mjög erfið stífla og Jón var orðinn pirraður á þessu og það er komin hádegismatartími og allir bæjarbúar sitja heima hjá sér að snæðingi. Nema við, því ekkert gekk upp hjá okkur með snigillinn góða og Jón á Hóli er miklum ham og er nú sjálfur kominn ofan í brunninn, með hanska sem náðu upp á axlir.
Allt í einu losnar stíflan og brunnurinn fyllist af “grámyglulegum og slímugum dömubindum”, það var ekki oft sem þessum glaðlynda manni brá skapi, en nú bölvaði hann öllu í sand og ösku. Hann tekur upp eitt dömubindi og kíkir vel og vandlega í kringum sig í götunni og segir svo:
Já… hann ????? á fullt af táningsstúlkum, síðan veður karlinn af stað á skítugum bússum, veifandi dömubindinu í hendinni og bara fer inn án þess að banka og alla leið inní eldhús þar sem “stúlknafjölskyldan” sat að snæðingi og æpir:
“SVONA SETUR MAÐUR EKKI Í KLÓSETTIД
Jón snerist á hæl og kom út brosandi og var greinilega nokkuð ánægður með viðbrögð fjölskyldunnar og svo sagði hann sallarólegur:
Strákar við skulum drulla okkur í mat, þið komið svo hingað kl tvö og þá mokum við yfir þennan andskota.“
Í seinni hluta þessarar samantektar af allskyns bæjarskemmukarlasögum, verður minnst á bæjarverkstjórann Gísla Þorsteins og Ella Gústa í Vatninu o.fl. en einnig verða sagðar nokkrar skondnar hrakfallasögur af mér sjálfum sem bæjarstarfsmanni.
Að lokum:
Nokkur falleg minningarorð um Jón á Hóli
Eftirfarandi minningarorð koma frá Birni Jónassyni, Sparisjóðsstjóra og forseta bæjarstjórnar Siglufjarðar.
.”.. Árið 1945 fluttu þau Jón og María frá Skútu að Hóli í Siglufirði, og gerðist Jón þar vinnumaður. Siglufjarðarkaupstaður rak þar kúabú, því þá voru samgöngur þannig, að Siglfirðingar urðu að vera sjálfir sér nógir með mjólk. Þar hófst starfsferill Jóns hjá Siglufjarðarbæ, sem átti eftir að endast í fjörutíu ár.
Árið 1957 fluttust þau Jón og María frá Hóli að Suðurgötu 30, bjuggu þar í tvö ár, síðan að Hólavegi 18, og árið 1968 eignuðust þau húseignina Lindargötu 6, þar sem heimili þeirra hefur verið síðan.
Þegar Jón og María fluttust frá Hóli hóf hann störf hjá áhaldahúsi bæjarins og starfaði þar til ársins 1985. Þar vann hann, eins og ávallt, störf sín að slíkri kostgæfni og dugnaði að ekki er mér grunlaust um að fleiri en einn mann hafi þurft til að fylla hans skarð.
Ekki voru það alltaf þrifalegustu störfin, sem hann vann, svo sem að hreinsa stíflur úr leiðslum frá húsum, og margar góðar sögur eru til um þau orð sem hann lét falla þegar hinir ýmsu hlutir komu úr leiðslunum er stíflan hvarf. Það var með þessi verk eins og önnur, sem Jón tók sér fyrir hendur, þau þurfti að vinna. Það gerði Jón og vann þau vel.
Mikill persónuleiki er gengin á vit feðra sinna; einn af þeim sem virkilega settu svip á bæinn. Hann hefur fengið hvíldina eftir erfiðan en farsælan starfsdag. Minningin um heilsteyptan og góðan vin lifir. Guð fylgi mínum kæra vini, í nýjum heimkynnum.“
Björn Jónasson.
Sjá meira hér á Heimildasíðu Steingríms.
Bæjarskemmu – karlasögur! Seinni hluti.
Höfundur samantektar:
Jón Ólafur Björgvinsson
Sjá meira söguefni eftir sama höfund hér:
https://trolli.is/author/nonni/
Forsíðu ljósmynd:
Ljósmyndari: Steingrímur Kristinsson.
Allar ljósmyndir eru birtar með leyfi frá ljósmyndaranum og Ljósmyndasafni Siglufjarðar.
Heimildir:
Vísað er í ýmsar heimildir í greinartexta.
